Cyanne van den Houten won in 2022 het K.F. Hein Stipendium. Het gaf hen de mogelijkheid zich een jaar lang te verdiepen in het onderzoeksvoorstel WLAN PRAXIS. Van den Houten werkt met digitale media en kunstmatige intelligentie (AI) en wilde daar meer van weten. “Ik had erg de behoefte me te verdiepen in de techniek en het meer te doorgronden. WLAN PRAXIS ging vooral over het generatieve beeld, tekst en video. Ik onderzocht hoe de systemen werken, wie erachter zit en waar de informatie vandaan komt.”

Samen met Ymer Marinus, met wie hen ook in het collectief Telemagic zit, deed Van den Houten een aantal kleine onderzoeken. “Ik werk vanuit een feministisch en queer perspectief en merk dat ik iets anders wil dan wat deze systemen in eerste instantie genereren. Dus ik probeer ook een beetje te hacken om dat perspectief er meer in te krijgen.”

Na een jaar was het resultaat de tentoonstelling ‘Unstable Image’ in het Centraal Museum waarin verschillende sculpturen met elkaar communiceerden en onderdeel waren van hetzelfde netwerk. Als je binnenkwam zag je een chatbox waarop die cyber sculpturen met elkaar spraken. ‘It gets so crowded in here, nobody seems to notice me’ typte een van de sculpturen bijvoorbeeld. Ook voor Van den Houten was het een verrassing hoe dat zou uitpakken. Bij elk bezoek was die benieuwd naar wat er in de tussentijd gebeurd was.

Verschillende onderzoeken waren in de tentoonstelling opgenomen. Bijvoorbeeld over de queer geschiedenis van Utrecht, met alle locaties die nog te vinden zijn, verzameld door Queer-U-Stories. Een ander ging over alle vrouwelijke computerwetenschappers die meegewerkt hebben aan de basis van machine learning, deep learning en generatieve AI, maar minder genoemd worden. Ook probeerde Van den Houten de beelden die een algoritme produceerde in het echt te maken, wat vaak niet mogelijk was. “Het gesprek tussen de computers had ik een beetje in de hand, maar deels ook niet. Dat was heel spannend. Ik had al een tijdje de droom zoiets te maken, omdat je dan goed kunt zien wat zich herhaalt in het systeem. Veel AI-technieken werken op patroonherkenning, dus het is een beetje alsof je een natuurverschijnsel observeert.”

Het werk stelt vragen over wie de eigenaar is van wat je maakt met generatieve AI en welke informatie erin gebruikt wordt. Wie bepaalt dat en waar komt die informatie vandaan? Voor Van den Houten leverde het onderzoek een belangrijk inzicht op: “Je neemt eigenlijk alles voor waar aan wat uit zo’n systeem komt. Maar ik besefte dat het in feite bijna allemaal ruis is. Diffusiemodellen (een bepaald type AI) werken letterlijk met ruis en vormen dat stapsgewijs om tot een beeld. Ze zijn getraind op veel meer beelden dan wij ooit kunnen bekijken. We weten hoe dat proces technisch werkt, maar kunnen niet altijd precies verklaren waarom bepaalde details ontstaan.”

Ghost in the machine

Van den Houten vindt inspiratie in de wereld van games en hacken en gebruikt dezelfde technologie en beeldtaal. Vaak krijgt haar werk de vorm van een omgeving waar je doorheen loopt, als in een game. In het jaar van het stipendium begon hen ook met het maken van cyber sculpturen en chatbots. Het zijn abstracte sculpturen waar sensoren, displays en ledlicht in zijn verwerkt. Soms komen de sculpturen tot leven en doen dan een voorspelling.

Magie en mythes zijn onderwerpen die vaker in het werk aan bod komen. Misschien omdat we niet echt zicht hebben op hoe veel technologie precies werkt, het heeft iets magisch. Hoewel je met de formulering van bijvoorbeeld je vraag de uitkomst kunt sturen is die nooit helemaal te voorspellen. Voor een deel verzint het algoritme het echt zelf, dat fascineert Van den Houten.

In hun werk speelt Van den Houten met de kenmerken van AI, versterkt die of verzet zich ertegen. Daarbij probeert hen zoveel mogelijk lokaal en open source te werken, bouwt vaak eigen datasets en netwerken, los van de grote bedrijven. Maar de techniek blijft geïnspireerd op hetzelfde. De gegevens waarmee generatieve AI wordt getraind, zijn medebepalend voor wat het produceert. De herkomst en selectie van die trainingsdata werken dus door in wat je maakt. Dit gebeurt veel op grootschalige webscrapes van het internet, en heeft als resultaat dat uitkomsten voorspelbaar en eentonig aanvoelen.

Direct na het stipendium kwam er een uitnodiging voor een tentoonstelling in Tetem in Enschede, waar het onderzoek verder ging en zich meer richtte op de ecologische gevolgen. “Ik had zoveel dingen gemaakt dat ik me af ging vragen: wat kost dat eigenlijk aan grondstoffen en water? Hoeveel kostbare mineralen zijn er nu precies nodig voor een datacentrum?” Die informatie is weinig bekend en bedrijven delen het niet graag. Om dit concreet en inzichtelijk te maken verdiepte Van den Houten zich erin. Het lijkt immers alsof alles online gewoon in de lucht zweeft en niets kost, je merkt er in je eigen omgeving weinig van. Als elke terabyte een kubieke meter in je huis zou innemen zou het heel anders voelen.

Van den Houten is net terug van een residency in Hong Kong, waar die weer een ander aspect oppakte: de eerste fysieke locaties van internet, zoals de plek waar een telegraafkabel uit zee aan land komt en een eerste internethuisje. Met speciaal gebouwde sculpturale fieldrecorders nam hen daar allerlei data op - signalen als warmte en netwerken - en vertaalde die tot een interactief schaduwspel. Het resultaat was een expositie die leek op een game-omgeving waarin de fieldrecorders af en toe ‘ontwaken’. Voor het eerst zat er een lineaire verhaallijn in het werk, bijna als een theaterstuk van twintig minuten over de onstuitbare honger naar data, energie en grondstoffen achter technologische vooruitgang en AI, die alles opeet. De kunstenaar verdiepte zich daarvoor ook in de geschiedenis van het kijken naar schermillusies. “Het eerste voorbeeld dat ik vond, waren de Franse Phantasmagoria uit de 18e eeuw, een vorm van schaduwtheater waarin vaak ontmoetingen met geesten en horrortaferelen werden nagespeeld. De techniek achter de illusie bleef daarbij verborgen.”

Het stipendium zette zo dus een hele reeks aan nieuwe projecten in gang. Projecten waarin Van den Houten een originele blik toont op de geschiedenis van technologie; projecten die aan het denken zetten en nieuwsgierig maken naar wat er achter de schermen gebeurt. Maar ook voor Van den Houten blijft dat na al haar onderzoek deels een geheim.

Je vindt meer over Cyanne op haar website en Instagram.

Dit interview is geschreven door Marjolein Sponselee.