Een ansichtkaart uit 1933. Daarop een boot, de ‘Italia’, verstuurd vanuit Triëst door de grootouders van Hadas Lieber, kort voordat ze de Middellandse Zee overstaken op weg naar Jaffa, Palestina. Die kaart werd het vertrekpunt voor een reis die Hadas negentig jaar later zelf zou maken. Met de Grensverlegger-beurs reisde ze van Berlijn naar Triëst, met de trein, precies zoals haar grootouders deden in mei 1933.

Een reis om te vertragen

Voor Hadas was de treinreis geen manier om van A naar B te komen. Het was een manier om tijd te maken voor reflectie. "Tijdens de continue beweging door het landschap gun ik tijd aan de ervaring en diepgaande reflecties," vertelt ze. Ze zocht contact met instanties in Berlijn en Triëst om haar route te helpen bepalen. Dat leverde een waardevolle uitwisseling op met Silvia Pinna, conservator van het Zeevaartmuseum in Triëst. Zij stuurde Hadas foto's van het interieur van de Italia, de slaapcabines, de eetzaal, en de precieze vaartijden van het schip in mei 1933. 

Tijdens de reis las ze essays van de Russische schrijver Maria Stepanova, over leven in tijden van onzekerheid en de manier waarop we ons tot het verleden verhouden. Een zin bleef haar bij: "Het heden is politiek, en het verleden is magie." Stepanova waarschuwt haar daarbij ook. Ze schrijft dat het intensief kijken naar het verleden een teken kan zijn van het ontwijken van de toekomst: "… velen zien het verleden tegenwoordig als een hoofdthema van belangstelling, als een optisch instrument om het heden te onderzoeken, als een taal waarmee je over de toekomst kan praten." Het maakte Hadas' eigen reis scherper. Het ging haar niet om romantiek en sentiment, maar om iets dat waarde heeft voor het heden.

Berlijn: een veelstemmige stad

In Berlijn logeerde Hadas in een hostel aan de oostkant van de stad, in een wijk waar het sociaal activisme nog zichtbaar is in de graffiti op straat. In de Berlinische Galerie bezocht ze een tentoonstelling van Monira Al Qadiri. Dronebeelden van scheepswerven in Bangladesh, waar oude olietankers met de hand worden ontmanteld, op de soundtrack een scheepshoorn samen met een voordracht van Rimbauds gedicht "De dronken boot". Zonder dat ze het zocht, ontstond hier een rode draad: schepen als beeld voor tussenruimte, vreemd lichaam en schuilplaats. Een thema dat later in Triëst fysiek terug zou komen.
 
In de Neue Nationalgalerie bezocht ze de tentoonstelling "Ruin und Rausch, Berlin 1910–1930", over de veelstemmigheid van de stad in de jaren van de Eerste Wereldoorlog en de Weimarrepubliek, met fragmenten uit Fritz Langs "Metropolis" en Walther Ruttmanns "Berlin, Die Sinfonie der Großstadt". Ook bezocht ze de buurt in Schöneberg waar haar opa en zijn familie decennialang woonden: de Hohenstauffenstrasse en het nabijgelegen Nollendorfplatz, met het metrostation dat expressionisten als Ludwig Kirchner en Lesser Ury schilderden, en dat haar opa in zijn dagboeken beschreef vanuit het perspectief van een kind.
 

Een bezoek dat haar bijbleef, was aan het Dokumentationszentrum Flucht, Vertreibung, Versöhnung. Verhalen van vlucht en verdrijving worden er verteld in de ik-vorm, elk begeleid door een geprojecteerd silhouet op de muur. "Een inzicht voor mij uit het bezoek was onze verkeerde aanname dat oorlogen beginnen en eindigen op een bepaalde datum," vertelt Hadas. "Wat je je realiseerde was dat, nadat een oorlog afgelopen is, de onrechtvaardigheden en de pijnlijke, soms catastrofale consequenties ervan nog jarenlang doorgaan."

Triëst: vertrekpunt naar elders

Triëst trok Hadas aan vanwege de gelaagde geschiedenis van de stad. Begonnen als Romeinse kolonie, vierhonderd jaar lang onderdeel van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk, na 1918 Italiaans, na de Tweede Wereldoorlog achtereenvolgens bezet door Joegoslavië en een Brits-Amerikaans bestuur, tot het in 1954 definitief Italiaans werd. Die opeenvolging van heersers is nog zichtbaar in de architectuur en het multiculturele karakter van de stad, ooit een smeltkroes van Italiaanse, Sloveense, Kroatische, Duitse, Griekse en Joodse gemeenschappen. Ook de Ierse schrijver James Joyce streek er een tijdlang neer en schreef er een deel van zijn werk.
 
Vooral de rol van Triëst als vertrekpunt raakte Hadas. In tijden van vervolging fungeerde de haven als ontsnappingsroute voor Joodse gemeenschappen op weg naar bestemmingen als Palestina en Amerika. In het Civico Museo del Mare, het stedelijk maritiem museum, zag ze meer dan duizend objecten over de geschiedenis van scheepvaartmaatschappij Lloyd Triestino, de maatschappij waarmee ook haar grootouders vertrokken. "Deze maatschappij is rijk geworden mede door deze gedwongen emigratie van velen uit Europa in de jaren 30," vertelt ze.
 
Staand aan de haven, met uitzicht op open zee, voelde ze haar grootouders dichtbij. Uit hun brief wist ze dat ze daar twee rustige dagen hadden doorgebracht, in wat Hadas een zonnige, vriendelijke stad met een omarmende sfeer noemt.

Wat de reis opleverde

Hadas werkte aan twee grote tekeningen. De eerste, gemaakt vòòr vertrek, bestaat uit lagen doorzichtig papier op elkaar geplakt en verbeeldt de reis en de gevoelens die ze zich er vooraf bij voorstelde. Na terugkomst maakte ze een tweede tekening. Daarin gebruikte ze de Titusboog als symbool van verdrijving en diaspora, gecombineerd met het idee van reizen als vrijheid uit Timothy Snyders boek "On Freedom". Aan de linkerkant tekende ze een grote foetus, een verwijzing naar Hannah Arendts gedachte over het onophoudelijke vermogen van de mens om zichzelf steeds opnieuw uit te vinden.
 
"Deze reis in deze context met een duidelijk doel heeft mij de gelegenheid gegeven om grote werken te maken die verder gaan dan de directe aanleiding," vertelt Hadas. Thema's als thuisland, verbondenheid met een plek en de spanning tussen mobiliteit en nationaliteit noemt ze zowel persoonlijk als universeel. Als volgende stap wil ze een videowerk maken op basis van het audio- en beeldmateriaal dat ze tijdens onderzoek en reis verzamelde.

Meer weten over Hadas? Kijk op haar website of Instagram.

Over Grensverlegger

Grensverlegger is een reisbeurs van het K.F. Hein Fonds voor kunstenaars die een inspirerende reis willen maken om hun artistieke praktijk te verbreden. Lees hier meer verhalen van andere Grensverleggers en kunstenaars.